Schaakhistorie: een ontluisterend beeld

 

 De schaakhistorie betoont zich een wetenschap waaraan nieuwe ontwikkelingen en inzichten voorbij gaan, althans ontwikkelingen op het vakgebied van de schrijver van deze site. Over andere vakgebieden kan hij niet oordelen.

 In de eerste plaats missen, of negeren, schaakhistorici ontwikkelingen op het gebied van de etymologie. Etymologie probeert de herkomst van onze woorden te verklaren.

 Schaakhistorici nu breken zich van oudsher het hoofd over de herkomst van de naam voor de schaakkoningin die eind 15e eeuw haar intrede deed. De naam was dama (Spaans), dame (Frans). Vanuit de vooronderstelling dat het schaakspel in die tijd groot aanzien genoot, zochten zij naar een vrouw met aanzien op wie het stuk zou kunnen zijn geinspireerd. Zolang etymologie in de kinderschoenen stond, mogen we dit zoeken beschouwen als onschuldig raadspel. Na ruim een eeuw is etymologie uitgegroeid tot een volwaardige wetenschap. Enige schaakhistorici echter zetten het aloude raadspel voort, de lingu´stische evolutie negerend.

 Klik hier voor een etymologisch voorstel van de naam voor de schaakkoningin dat gebruik maakt van wetenschappelijke verworvenheden.

 In de tweede plaats missen, of negeren, schaakhistorici een ontwikkeling die zou kunnen leiden tot een heroverweging van de 19e-eeuwse visie op het schaakspel in de middeleeuwen. Het schaakspel was in de middeleeuwen bijzonder geliefd, stelden schaakhistorici anderhalve eeuw geleden, zich baserend op de literatuur van vˇˇr 1500.

 Sinds ongeveer 1950 vragen literatuurwetenschappers zich af of, en zo ja in hoeverre, het geoorloofd is literatuur te gebruiken als bron om uitspraken te doen over de werkelijkheid. De antwoorden die zij vonden werpen een ander licht op de rol van het schaakspel in Europa in de periode 1100-1500. We vinden over dit onderzoek geen woord terug in de schaakhistorie van de afgelopen 75 jaar. Zij staat stil, betoont zich onmachtig uit de valkuil van het anachronisme te klauteren waarin zij anderhalve eeuw geleden is beland.

 

 Met de kennis van de 21e eeuw is het onbillijk kritiek te leveren op wetenschappers die werden geboren en opgeleid in de 19e eeuw. Kritiek op de 19e-eeuwer vanuit het heden is alleen gerechtvaardigd indien hij verwijtbare fouten heeft gemaakt.

 Zo'n verwijtbare fout was er, te weten de door alle historici gedeelde mening dat het schaakspel in de middeleeuwen het belangrijkste bordspel was. Een dergelijke uitspraak is slechts verantwoord indien de stellers ook de positie van concurrerende bordspelen bepaalden, en dit lieten zij na. Zeer waarschijnlijk ontbraken hun de instrumenten, doch op geen enkele plaats klinkt door dat zij zich hiervan bewust waren.