Geoffrey Chaucer

 

De middeleeuwse naam van de damschijf

 Naar de overtuiging van Harold Murray was het damspel voortgekomen uit het schaakspel. De damschijf kreeg trekken van de schaakpion: beide mochten alleen in voorwaartse richting schuiven en beide konden promoveren, betoogde hij (In enige later ontwikkelde damvariëteiten mocht de schijf ook achteruit slaan). Als bewijs wees hij onder meer op de terminologie: in sommige talen droeg de damschijf dezelfde naam als de schaakkoningin. Ook in de middeleeuwen.

 

 De oorspronkelijke naam voor de middeleeuwse schaakkoningin was fers, fierge of nog een andere variant. Vroeger waren er geen spelling-voorschriften maar spelde iedereen zoals het hem uitkwam. In twee teksten staat dit woord voor damschijf. Volgens Murray [1952:73-74] althans.

 Het eerste citaat komt uit een Frans werk over de koningen die vanaf de Trojaanse tijd tot 1242 over Frankrijk heersten. Een van hen was Filips II Augustus. Over hem rijmt Mousket:

 Cis n'estoit mie rois de gas, / Ne roi de fierges, ne d'escas, / Ains iert à droit fins rois entirs. (In mijn ogen was hij geen pseudokoning, noch koning van fierges noch van schaakstukken, maar tot het eind toe een echte koning) [Philippe Mousket, 13e eeuw, "Chronique rimé" boek II, vs. 23167-9].

 Mousket gebruikt in zijn kroniek het woord fierge als metafoor voor een figuur zonder wie je geen oorlog kunt winnen, ook in het citaat [Murray 1913:753]. Dit past in de middeleeuwse cultuur, waar het schaakspel vaak metaforisch werd toegepast [Murray 1913:713, Eales 1985:60-68]. Murray heeft problemen met de verbinding "noch koning van fierges noch van schaakstukken" en leest dan "noch koning van damschijven noch van schaakstukken". Tegen die lezing zijn twee bezwaren in te brengen. Een. Fierge in de gehele tekst staat voor schaakkoningin, en het zou een stijlbreuk zijn indien Mousket plotseling fierge opvoerde in de betekenis damschijf. Twee. Het Franse woord roi en het Engelse woord king betekenen koning. In het Engels heet de dam in het damspel king. In de Franse damtaal echter werd de dam nooit roi genoemd. Derhalve is Murrays lezing onmogelijk.

 De tweede tekst is Engels. Het is een treurdicht op de dood van Blanch, de vrouw van een der zonen van koning Edward III, aan wiens hof Chaucer een tijdlang onderdak vond. Tijdens een spelletje schaak, metafoor voor het leven, heeft zijn tegenstander Fortuna, dus het lot, zijn koningin van het bord geslagen. Hij stort bij iemand zijn hart uit, want zonder zijn echtgenote wil hij niet verder leven. Zijn gesprekspartner antwoordt:

 Thogh ye had lost the ferses twelve / and ye for sorwe mordred yourselve, / You should be dampned in this cas (Zelfs indien je alle twaalf je ferses had verloren zou je worden verdoemd als je om die reden zelfmoord zou plegen) [Geoffrey Chaucer, 14e eeuw, "Boke of the duchesse" vs. 722-4].

 Ook Chaucer gebruikt fers als metafoor, namelijk als koningin van zijn hart. Het lidwoord the roept vraagtekens op. Ook hier geldt het bezwaar dat dat de lezing van fers als damschijf in een metafoor waarin de schaakkoningin functioneert de lezing verstoort.

 En dan is er nog een ander bezwaar tegen de lezing van fierge als damschijf bij Mousket en van fers als damschijf bij Chaucer: de Franse spelnaam jeu des ferses of de Engels spelnaam game of ferses is nooit opgetekend.

 Wél opgetekend zijn de Franse spelnaam jeu de dames omstreeks 1380 [Van der Stoep 2007:21-24] en de Engelse spelnamen checkers (1426) en draughts (omstreeks 1440) [Van der Stoep 2007:162].