De herkomst van de continentale naam voor het damspel

 

 De namen voor het damspel op het Europese continent gaan bijna allemaal terug op de Franse spelnaam (jeu de) dames [Harold Murray [1952:73-74] of op de Spaanse spelnaam (juego de) damas [Govert Westerveld 1997, http://www.historyofdraughts.info/]. Zij interpreteren deze spelnaam als "spel met schaakkoninginnen". En dat is voor beiden het bewijs dat het damspel ontstaan is uit het schaakspel. Murray: de geboorte vond plaats in Frankrijk. Westerveld: nee, in Spanje

 De etymologie die zij geven is niet meer dan giswerk, geen van beiden beseften dat een betrouwbare etymologie slechts het resultaat kan zijn van specialistisch onderzoek. De auteur van deze site deed van dat onderzoek verslag in zijn proefschrift [Van der Stoep 1997]. Vanwege de verwevenheid van de dam- en schaakterminologie in het Romaans (Frans, Italiaans en Spaans), en in mindere mate ook in het Engels, was dat onderzoek tijdrovend (van 1986 tot 1997) en gecompliceerd. Hier enige onderzoeksvragen met antwoorden.

 

In welke taal is de continentaal-Europese naam voor het damspel opgekomen?

 De oudste vindplaats is Frans: de schrijver van een ridderroman van ca. 1380 noemt de spelnaam (jeu de) dames.

De spelnaam dames is een betekenisuitbreiding van een bestaand Frans woord. welke woorden zijn kandidaat?

 Het middeleeuwse Frans kende het woord dam = waterkering en het woord dame = aanzienlijke vrouw. Beide woorden werden uitgesproken zoals wij Nederlanders het doen, dus dam met een donkere a en dame met een heldere aa.

Hoe werd de spelnaam dames = damspel in de 14e eeuw uitgesproken?

 Met de donkere a, gespeld als dammes. De spelnaam is dus een nieuwe betekenis van het woord dam = waterkering.

  Maar in het huidige Frans wordt de spelnaam dames uitgesproken met een heldere aa. Hoe zit dat?

 Het huidige Frans heeft heel weinig woorden met de donkere a en heel veel woorden met de heldere aa. Echter, in de middeleeuwen hadden de meeste woorden een donkere a: de Fransen hebben in de loop der eeuwen de donkere a vervangen door de heldere aa. De huidige spelnaam dames was een van die woorden, de eerdere vorm dammes werd dames.

 Tijdens zo'n klankovergang treden er doubletten op, dat zijn dubbele vormen. In de 16e eeuw bijvoorbeeld gebruikten de Vlamingen de vormen daamspel en damspel naast elkaar, een bewijs dat ze zowel de Franse spelnaam dames als de Franse spelnaam dammes hoorden.

 De Nederlandse vorm dam bewijst op nog op een andere manier, dat de Fransen de spelnaam en de daarmee samenhangende schijfnaam (en bordnaam) hebben uitgesproken met de donkere a, dus als dammes en dam.

 Wanneer het Nederlands een Frans woord met de donkere a of de heldere aa ontleende, behield het de sonant (klinker) van het Frans. Zie de tabel: het Nederlands handhaafde de heldere Franse aa.

Twee Nederlandse ontleningen van het woord dame

Franse vorm Tijd Nederlandse vorm

dame = 'vrouw van stand'

dame = 'schaakkoningin'

13e eeuw

18e eeuw

dame

dame

 Het Nederlands ontleende ook het Franse woord voor damschijf. Het Nederlands behield de donkere a of de heldere aa van het Frans. Was het Franse woord voor damschijf dame geweest, dus met de heldere aa, dan zouden Nederlanders de damschijf dame hebben genoemd, ook met de heldere aa. De Nederlandse vorm werd echter dam, met de donkere a. Zie de tabel. En dat betekent dat het Franse woord voor damschijf ten tijde van de ontlening moet zijn uitgesproken met de donkere a.

       Nederlandse ontlening van het woord dam = damschijf
Franse vorm Tijd Nederlandse vorm
dam 15e eeuw (?) dam

Waarom is de spelnaam (jeu de) dames opgekomen?

 Het damspel is van het alquerquebord overgezet op het geruite schaakbord. Op het geruite bord werd dammen als het ware een ander spel, zodat er behoefte ontstond aan een aparte naam voor het "nieuwe" spel.